Podstawienie w prawie spadkowym

Czym jest podstawienie w prawie spadkowym? Kiedy i w jakich sytuacjach znajduje zastosowanie? Kogo może dotyczyć? Jakie warunki muszą zostać spełnione, by można było z niego skorzystać? Czym różni się podstawienie powiernicze od podstawienia zwykłego?

Czym jest podstawienie zwykłe?

1. Definicję podstawienia zwykłego (substytucji) wprowadza art. 963 Kodeksu cywilnego (dalej: KC): można powołać spadkobiercę testamentowego na wypadek, gdyby inna osoba powołana jako spadkobierca ustawowy lub testamentowy nie chciała lub nie mogła być spadkobiercą.
2. Z cytowanego przepisu wynika, że:
   a) podstawienia można dokonać jedynie w testamencie,
   b) podstawienie umożliwia osobie spisującej ostatnią wolę (testatorowi) wprowadzenie awaryjnego rozwiązania, które zadziała bez konieczności sporządzenia nowego testamentu,
   c) wskazany w testamencie spadkobierca podstawiony (substytut, spadkobierca zapasowy) dochodzi do dziedziczenia po spadkodawcy (testatorze) jedynie wtedy, gdy spadkobierca powołany z ustawy lub testamentu w pierwszej kolejności (spadkobierca ustanowiony) nie chce lub nie może być spadkobiercą,
   d) tym samym podstawienie stanowi wyjątek od przewidzianego w art. 962 KC zakazu zastrzegania warunku lub terminu przy powołaniu spadkobiercy testamentowego,
   e) z uwagi na obowiązywanie reguły nierozszerzania wyjątków najważniejsze jest określenie przypadków, kiedy podstawienie jest dopuszczalne.

Co oznacza, że ktoś nie chce lub nie może być spadkobiercą?

1. Nie chce być spadkobiercą osoba, która:
   a) po śmierci spadkodawcy odrzuciła spadek (art. 1020 KC), przy czym w sytuacji, gdy spadkobierca ustanowiony zmarł przed złożeniem oświadczenia o odrzuceniu spadku i przed upływem określonego w art. 1015 § 1 KC terminu, oświadczenie to mogą złożyć jego spadkobiercy (transmisja – art. 1017 KC),
   b) za życia przyszłego spadkodawcy zrzekła się dziedziczenia po nim (art. 1048 § 1 KC), jednak:
   – stroną umowy zrzeczenia się dziedziczenia może być wyłącznie spadkobierca ustawowy,
   – spadkobiercę ustawowego, który zrzekł się dziedziczenia, można powołać do dziedziczenia w testamencie.
2. Nie może być spadkobiercą:
   a) osoba fizyczna, która nie żyje w chwili otwarcia spadku (tj. śmierci spadkodawcy), ani osoba prawna, która w tym czasie nie istnieje (art. 927 § 1 KC),
   b) dziecko w chwili otwarcia spadku już poczęte, jeżeli urodziło się martwe (art. 927 § 2 KC),
   c) ustanowiona w testamencie przez spadkodawcę fundacja lub fundacja rodzinna, która nie została wpisana do rejestru w ciągu 2 lat od ogłoszenia testamentu (art. 927 § 3 KC),
   d) spadkobierca, który został uznany przez sąd za niegodnego (art. 928 KC) lub został skutecznie wydziedziczony w testamencie (art. 1008 KC),
   e) zstępny zrzekającego się, którego obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, chyba że umówiono się inaczej (art. 1049 § 1 KC).

Podstawienia nie można wprowadzić w innych sytuacjach (reguła nierozszerzania wyjątków), jednak testator może dowolnie ograniczyć powyższy zbiór przesłanek i np. postanowić, że podstawienie nastąpi jedynie w razie śmierci spadkobiercy ustanowionego.

Jak działa podstawienie zwykłe?

1. Konieczne jest oznaczenie w testamencie spadkobiercy powołanego w pierwszej kolejności i substytuta, jednak zakres podstawienia zależy od woli testatora:
   a) podstawienie może się odnosić do:
   – całego spadku lub jego części,
   – wszystkich spadkobierców ustanowionych lub niektórych z nich,
   – części udziału spadkobiercy ustanowionego,
   b) można powołać:
   – kilku substytutów na miejsce 1 spadkobiercy ustanowionego, jednak warto wtedy określić wielkość ich udziałów (bez tego zadziała reguła art. 960 KC i będą dziedziczyć w częściach równych),
   – 1 substytuta na miejsce kilku spadkobierców powołanych w pierwszej kolejności,
   c) spadkobiercą podstawionym może być również osoba, która otrzymuje inną korzyść ze spadku, np. spadkobierca powołany do innego udziału, zapisobierca lub zapisobierca windykacyjny,
   d) można wprowadzić podstawienie wielostopniowe kilku kolejnych substytutów, na wypadek, gdyby osoba powołana jako spadkobierca zapasowy również nie chciała lub nie mogła być spadkobiercą.
2. Powołanie spadkobiercy podstawionego nie może nastąpić z zastrzeżeniem terminu lub warunku innego niż opisany wyżej (art. 962 KC).
3. Spadkobierca zapasowy nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku (art. 925 KC), również w przypadku, gdy przesłanka podstawienia zrealizowała się po śmierci testatora (skutek z mocą wsteczną), np. nastąpiło odrzucenie spadku przez spadkobiercę powołanego w pierwszej kolejności.
4. Z powyższego wynika, że substytut nabędzie spadek również w sytuacji, gdy umrze przed odrzuceniem spadku przez spadkobiercę ustanowionego, o ile żył w chwili śmierci testatora.
5. Udział przypadający spadkobiercy z tytułu podstawienia zachowuje pewną odrębność, ponieważ substytut może go przyjąć lub odrzucić niezależnie od przyjęcia lub odrzucenia udziału spadkowego, który mu przypada z innego tytułu (art. 1014 § 1 KC).
6. Spadkobierca podstawiony obowiązany jest, w braku odmiennej woli spadkodawcy, wykonać obciążające spadkobiercę ustanowionego zapisy zwykłe, polecenia i inne rozrządzenia spadkodawcy (art. 967 § 2 KC).
7. Powołanie substytuta wyłącza:
   a) działanie przyrostu (jeżeli powołanie spadkobiercy ustanowionego wynika z testamentu),
   b) dziedziczenie ustawowe dalszych spadkobierców.

Czy podstawienie można wprowadzić w przypadku innych rozrządzeń testamentowych?

Tak, w przypadku:

1. zapisu zwykłego (art. 975 KC: zapis może być uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu),
2. zapisu windykacyjnego (art. 9815 KC: przepisy o powołaniu spadkobiercy, przyjęciu i odrzuceniu spadku, o zdolności do dziedziczenia i o niegodności stosuje się odpowiednio do zapisów windykacyjnych).

Czym jest podstawienie powiernicze?

Podstawienie powiernicze polega na tym, że testator zobowiązuje spadkobiercę do zachowania nabytego spadku i do pozostawienia go innej osobie (art. 964 KC). W związku z tym:

1. inaczej niż w przypadku podstawienia zwykłego spadek dziedziczą kolejno 2 spadkobiercy:
   a) spadkobierca ustanowiony – z chwilą otwarcia spadku,
   b) spadkobierca podstawiony – z chwilą zajścia późniejszego zdarzenia określonego przez testatora, np. śmierci spadkobiercy ustanowionego,
2. spadkobierca ustanowiony nie może dysponować majątkiem spadkowym i jego składnikami.

Czy podstawienie powiernicze jest dopuszczalne?

Nie, ponieważ narusza zakaz zastrzegania warunku lub terminu przy powołaniu spadkobiercy podstawionego. Z art. 964 KC wynika, że:

1. podstawienie powiernicze podlega ustawowej konwersji na podstawienie zwykłe, gdyż ma tylko ten skutek, że spadkobierca podstawiony jest powołany do spadku na wypadek, gdyby spadkobierca ustanowiony nie chciał lub nie mógł być spadkobiercą,
2. jeżeli jednak z treści testamentu lub z okoliczności wynika, iż spadkobierca bez takiego ograniczenia nie byłby powołany, powołanie spadkobiercy jest nieważne (dotyczy to całego rozrządzenia, w odniesieniu do spadkobiercy ustanowionego i substytuta).

Stan prawny: 18.07.2026r.