W małżeńskiej umowie majątkowej strony najczęściej ustanawiają rozdzielność. Nie jest to jedyne rozwiązanie pozwalające na uzyskanie przez małżonków większej samodzielności ekonomicznej. W tym artykule przedstawiam charakterystykę umowy ograniczającej wspólność ustawową. Czy postanowienia takiej umowy można ukształtować dowolnie? Gdzie szukać dotyczących jej przepisów? W jaki sposób intercyza wpływa na sytuację wierzyciela jednego z małżonków? Czy można ją zmienić?

Wspólność ustawowa

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: KRO) z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Przepisy KRO określają reguły:

• zaliczania przedmiotów majątkowych do majątku wspólnego i majątku osobistego (art. 31, 33 i 34 KRO),
• współposiadania i korzystania z rzeczy należących do majątku wspólnego (art. 34¹ KRO),
• niedopuszczalności podziału majątku wspólnego w czasie trwania wspólności ustawowej (art. 35 KRO),
• zarządu majątkiem wspólnym (art. 36, 36¹, 37, 39 i 40 KRO),
• ochrony osoby trzeciej w przypadku dokonania czynności prawnej bez wymaganej zgody współmałżonka (art. 38 KRO),
• odpowiedzialności małżonków za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich (art. 41 KRO),
• wyłączenia możliwości zaspokojenia się z udziału małżonka w czasie trwania wspólności ustawowej (art. 42 KRO),
• ustalenia udziałów w majątku wspólnym (art. 43 KRO),
• zwrotu wydatków i nakładów poczynionych między majątkami (art. 45 KRO),
• odpowiedniego stosowania przepisów o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku do majątku, który był objęty wspólnością ustawową (od chwili jej ustania), jak również do podziału tego majątku (art. 46 KRO).

Możliwość wyłączenia wspólności ustawowej w umowie

Z art. 47 § 1 KRO wynika, że domyślny ustrój majątkowy można zmienić w drodze umowy w formie aktu notarialnego (intercyzy), zawartej przez małżonków (lub przyszłych małżonków) przed lub po zawarciu małżeństwa. Małżeńska umowa majątkowa określa ogólne reguły ustroju majątkowego i ma charakter organizacyjny. Nie oznacza to jednak, że ustrój umowny można ukształtować dowolnie. Nie obowiązuje tu zasada swobody umów, co przejawia się w dwóch aspektach:

1. KRO wprowadza zamkniętą listę umownych ustrojów małżeńskich:
   a) ustroje wspólności:
   – wspólności rozszerzonej,
   – wspólności ograniczonej,
   b) ustroje rozdzielności:
   – rozdzielności majątkowej,
   – rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków,
2. treść umowy musi być zgodna z przepisami KRO, w szczególności:
   a) wykluczone jest konstruowanie intercyzy łączącej cechy różnych ustrojów, np. postanowień rozszerzających i ograniczających wspólność ustawową,
   b) nie można wprowadzać odstępstw i modyfikacji naruszających przepisy bezwzględnie obowiązujące.

Ograniczenie wspólności majątkowej – co można zmienić?

Pozwalając wprost na jej ustanowienie, KRO nie zawiera przepisów dotyczących wyłącznie ograniczonej wspólności majątkowej. Stosuje się do niej normy wspólne dla wszystkich umów majątkowych małżeńskich, które:

• wprowadzają możliwość zmiany albo rozwiązania umowy (art. 47 § 2 KRO),
• określają warunki powoływania się względem innych osób na umowę (art. 47¹ KRO),
• wskazują reguły ustalenia udziałów małżonków w majątku wspólnym w razie ustania wspólności (art. 50¹ KRO),
• przewidują zasadę odpowiedniego stosowania przepisów o wspólności ustawowej do ustanowionej umową wspólności majątkowej (art. 48 KRO).

Z powyższego wynika, że nieuregulowany samodzielnie ustrój wspólności ograniczonej jest jedynie modyfikacją wspólności ustawowej i zachowuje jej najważniejsze cechy. Występują w nim trzy masy majątkowe: majątek wspólny i majątki osobiste małżonków. W umowie notarialnej można jedynie ustalić, że:

1. wskazane kategorie praw majątkowych będą wchodzić do majątków osobistych małżonków, mimo że zgodnie z art. 31, 33 i 34 KRO w ustroju ustawowym trafiłyby do majątku wspólnego (np. pobrane wynagrodzenie za pracę),
2. w razie ustania wspólności udziały małżonków w majątku wspólnym nie są równe.

Zasady zarządu majątkiem wspólnym pozostają niezmienione, podobnie jak reguły zwrotu wydatków i nakładów oraz inne zasady ustroju ustawowego wymienione na początku artykułu. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się powszechnie, że przepisy te należy stosować do wspólności umownej bez modyfikacji i ograniczeń (ius cogens).

Jak ukształtować treść umowy?

1. Umowny ustrój majątkowy obowiązuje:
   a) od daty określonej w umowie, która nie może być wcześniejsza od dnia jej zawarcia,
   b) w razie niewskazania daty początkowej:
   – od dnia zawarcia umowy – w przypadku intercyzy sporządzonej w czasie trwania małżeństwa,
   – od dnia zawarcia małżeństwa – w przypadku intercyzy sporządzonej wcześniej.
   Dopuszcza się jednak, że przedmiotem intercyzy mogą być również określone składniki nabyte wcześniej do majątku wspólnego, co doprowadzi do powstania ich współwłasności w częściach ułamkowych.
2. Nie można naruszyć zasady równouprawnienia małżonków i dlatego wszystkie zmiany muszą mieć charakter symetryczny, np. do majątków osobistych powinny trafić dochody z działalności zarobkowej zarówno żony, jak i męża.
3. Granicą ograniczenia jest konieczność pozostawienia jakiegoś majątku wspólnego – przynajmniej jednej kategorii praw majątkowych. W przeciwnym wypadku powstanie ustrój rozdzielności.
4. Warto pamiętać, że zamieszczenie w umowie postanowienia, iż w razie ustania wspólności udziały małżonków w majątku wspólnym nie są równe, nie wyłącza zastosowania art. 43 § 2 i 3 KRO:
   a) z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku,
   b) spadkobiercy małżonka mogą wystąpić z takim żądaniem tylko w wypadku, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji,
   c) przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.

Wpływ umowy ograniczającej wspólność majątkową na sytuację wierzyciela

Zasady odpowiedzialności małżonków za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich określa art. 41 KRO:

• jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków,
• jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie bez zgody drugiego małżonka albo zobowiązanie jednego z małżonków nie wynika z czynności prawnej, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej, jak również z korzyści uzyskanych z jego praw, o których mowa w art. 33 pkt 9 (praw autorskich i praw pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy), a jeżeli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, także z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa,
• jeżeli wierzytelność powstała przed powstaniem wspólności lub dotyczy majątku osobistego jednego z małżonków, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej, jak również z korzyści uzyskanych z jego praw, o których mowa w art. 33 pkt 9.

W związku z tym ograniczenie wspólności majątkowej jest niekorzystne dla wierzyciela, gdyż uszczupla majątek wspólny, z którego może on dochodzić zaspokojenia. Trzeba jednak pamiętać o treści art. 47¹ KRO: małżonek może powoływać się względem innych osób na umowę majątkową małżeńską, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tym osobom wiadome. Chodzi o wiedzę powziętą przed powstaniem stosunku prawnego, z którego wynika wierzytelność takiej osoby. Skutkiem jej braku jest możliwość zaspokojenia z majątku wspólnego o składzie ustalonym tak, jakby intercyza nie była zawarta. Ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa na małżonkach (art. 6 Kodeksu cywilnego). Z uwagi na brak rejestru umów majątkowych małżonkowie powinni zadbać o udokumentowanie udzielenia kontrahentowi takiej informacji, najlepiej w treści zawieranej z nim umowy.

Czy można zrezygnować z ustroju wspólności ograniczonej?

Czasem obowiązujący ustrój ograniczonej wspólności majątkowej przestaje odpowiadać potrzebom rodziny, np. na skutek podjęcia przez małżonka innej działalności zawodowej. Zgodnie z art. 47 § 2 KRO istnieje w każdym czasie możliwość zmiany lub rozwiązania intercyzy, co wymaga porozumienia i zawarcia umowy w formie aktu notarialnego. Jednostronne odstąpienie przez jednego z małżonków nie jest możliwe. Skutki takiej umowy nie mają mocy wstecznej, co jest cechą wszystkich małżeńskich umów majątkowych.

1. Ustrój majątkowy można zmienić poprzez:
   a) modyfikację obowiązującego ustroju wspólności ograniczonej, tj. wskazanie kategorii praw majątkowych, które:
   – nie były dotychczas wymienione w umowie, ale zgodnie z wolą małżonków nie będą już wchodzić do majątku wspólnego (zwiększenie ograniczenia),
   – były już wymienione w umowie, ale zgodnie z wolą małżonków nie będą już wchodzić do majątków osobistych (zmniejszenie ograniczenia),
   b) wprowadzenie innego ustroju, np. rozdzielności majątkowej.
2. W razie rozwiązania umowy majątkowej w czasie trwania małżeństwa, powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, chyba że strony postanowiły inaczej i wskazały inny ustrój.

Stan prawny: 23.06.2025r.