W skład spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, aktywa i pasywa. Odrzucenie spadku pozwala na uniknięcie obciążenia długami spadkowymi, w tym z tytułu niespłaconych kredytów, pożyczek i rat. Co dzieje się w sytuacji, gdy spadkobierca umrze zanim złoży oświadczenie o odrzuceniu spadku? Jakie prawa przysługują osobom powołanym do dziedziczenia po nim?

Na czym polega odrzucenie spadku?

Odrzucenie spadku to przysługujące spadkobiercy prawo podmiotowe kształtujące, pozwalające na uniknięcie dziedziczenia po osobie zmarłej przez złożenie oświadczenia woli po śmierci spadkodawcy.

Zgodnie z art. 925 w zw. z art. 924 Kodeksu cywilnego (dalej: KC) spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy. Nabycie spadku ma jednak charakter tymczasowy, ponieważ spadkobierca może unicestwić skutki nabycia przez złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Obowiązuje tu kilka reguł.

1. Spadkobierca może odrzucić spadek w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania, przy czym brak oświadczenia w tym terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 1 i 2 KC).
2. Termin do złożenia oświadczenia:
   a) jest obliczany indywidualnie dla każdego spadkobiercy oraz osobno dla każdego tytułu powołania do spadku, w każdym przypadku należy ustalić początek jego biegu (nie zawsze jest nim dzień śmierci spadkodawcy),
   b) rozpoczyna bieg w dniu dowiedzenia się przez spadkobiercę:
   – o śmierci spadkodawcy,
   – o treści jego testamentu,
   – o odrzuceniu spadku przez osoby wyprzedzające go w dziedziczeniu lub o prawomocnym orzeczeniu o niegodności takich osób (w przypadku osoby powołanej do dziedziczenia w dalszej kolejności).
3. Złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez osobę, w stosunku do której termin nie rozpoczął jeszcze biegu, jest bezskuteczne.
4. Oświadczenie o odrzuceniu spadku:
   a) nie może być odwołane ani złożone pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu (art. 1018 § 1 i 2 KC),
   b) jest składane przed sądem lub przed notariuszem (art. 1018 § 3 KC), przy czym:
   – właściwość sądu określa art. 640 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: KPC) – jest to sąd rejonowy, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie, lub sąd spadku w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku,
   – sąd spadku to sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zwykłego pobytu w Polsce nie da się ustalić, sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część; w braku powyższych podstaw sądem spadku jest sąd rejonowy dla m.st. Warszawy (art. 628 KPC),
   – można skorzystać z usługi dowolnego notariusza w Polsce, wybiera go osoba składająca oświadczenie.
5. Spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 KC), na skutek czego:
   a) nie odpowiada za długi spadkowe,
   b) zostaje pozbawiony wszelkich korzyści ze spadku,
   c) jego udział w spadku przechodzi na inne osoby, np. dzieci odrzucającego.

Te same zasady obowiązują przy składaniu oświadczenia o przyjęciu spadku, wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza (poza pkt 5 powyżej).

Czym jest transmisja?

Transmisja to stan faktyczny, gdy spadkobierca umrze:

1. przed złożeniem oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku,
2. przed upływem określonego w art. 1015 § 1 KC terminu do złożenia takiego oświadczenia, zaś jego sytuacja tymczasowego nabycia spadku przechodzi na powołane do dziedziczenia po nim osoby, które mogą ten spadek przyjąć lub odrzucić.

Konsekwencje prawne takiej sytuacji zostały unormowane w art. 1017 KC: „Jeżeli przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku spadkobierca zmarł nie złożywszy takiego oświadczenia, oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone przez jego spadkobierców. Termin do złożenia tego oświadczenia nie może się skończyć wcześniej aniżeli termin do złożenia oświadczenia co do spadku po zmarłym spadkobiercy.”.

Lakoniczność powołanego przepisu spowodowała, że instytucja transmisji budzi w praktyce wiele wątpliwości. Celem tego artykułu nie jest przedstawienie wszystkich poglądów doktryny prawa, ale zaproponowanie rozwiązań bezpiecznych, które pozwolą uniknąć odpowiedzialności za długi spadkowe.

Jak określamy osoby, których dotyczy transmisja?

Poniższych określeń nie znajdziemy w art. 1017 KC, jednak są powszechnie stosowane w języku prawniczym:

1. pierwszy spadkodawca – zmarła osoba, po której dziedziczy transmitent,
2. transmitent – zmarły spadkobierca, który nie złożył oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku po pierwszym spadkodawcy, ale nie upłynął jeszcze termin do złożenia oświadczenia,
3. transmitariusze – spadkobiercy transmitenta, którzy w związku z dziedziczeniem po nim mogą złożyć oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku po pierwszym spadkodawcy.

Co może zrobić transmitariusz?

Transmitariusz może:

1. złożyć oświadczenia o przyjęciu spadku po transmitencie i pierwszym spadkodawcy, na skutek czego:
   a) spadek po pierwszym spadkodawcy odziedziczy transmitent,
   b) w związku z tym zostaną zwiększone lub zmniejszone aktywa i pasywa transmitenta, dziedziczone przez transmitariusza,
2. złożyć oświadczenia o przyjęciu spadku po transmitencie i odrzuceniu spadku po pierwszym spadkodawcy, na skutek czego:
   a) transmitent nie odziedziczy spadku po pierwszym spadkodawcy,
   b) transmitariusz odziedziczy po transmitencie spadek nieobejmujący praw i obowiązków majątkowych pierwszego spadkodawcy,
3. złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku po transmitencie, na skutek czego:
   a) transmitariusz nie będzie spadkobiercą transmitenta i nie będzie przysługiwać mu prawo do złożenia oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku po pierwszym spadkodawcy,
   b) zgodnie z art. 1020 KC zostanie wyłączony od dziedziczenia po transmitencie, tak jakby nie dożył otwarcia spadku, zaś powyższe prawo przejdzie na inne osoby, które ostatecznie odziedziczyły spadek po transmitencie,
4. nie złożyć oświadczenia w terminie określonym w art. 1017 KC, co skutkuje przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

W jakiej kolejności transmitariusz powinien złożyć oświadczenia?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest zachowanie chronologii wynikającej z art. 1017 KC i złożenie oświadczeń w następującej kolejności:

1. oświadczenie o przyjęciu spadku po transmitencie,
2. oświadczenie o odrzuceniu spadku po pierwszym spadkodawcy, przy czym można je złożyć tego samego dnia.

O czym jeszcze warto pamiętać?

1. Opisane wyżej skutki nastąpią zarówno w przypadku przyjęciu spadku wprost, jak i z dobrodziejstwem inwentarza.
2. Warunkiem odrzucenia spadku po pierwszym spadkodawcy jest przyjęcie spadku po transmitencie.
3. Transmitariusz składa oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku po pierwszym spadkodawcy we własnym imieniu, a nie w imieniu transmitenta, jego swoboda nie jest niczym ograniczona (nawet wolą transmitenta wyrażoną przed jego śmiercią).
4. Termin do złożenia oświadczenia przez transmitariusza:
   a) nie może się skończyć wcześniej niż termin do złożenia oświadczenia co do spadku po transmitencie,
   b) może jednak upłynąć później – jeżeli transmitent zmarł bez wiedzy, że jest powołany do dziedziczenia po pierwszym spadkodawcy, bieg terminu dla transmitariusza rozpocznie się:
   – od chwili powzięcia przez niego wiadomości o tytule powołania transmitenta,
   – nie wcześniej niż od chwili powzięcia przez niego wiadomości o jego tytule powołania do dziedziczenia po transmitencie.

Co zrobić, jeżeli transmitariuszy jest co najmniej dwóch?

Wszyscy transmitariusze powinni złożyć jednolite (jednobrzmiące) oświadczenia o odrzuceniu spadku po pierwszym spadkodawcy, przy czym:

1. mogą je złożyć razem lub oddzielnie, w różnym czasie i w różnych miejscach (np. nie u tego samego notariusza),
2. termin do złożenia oświadczenia biegnie indywidualnie dla każdego transmitariusza,
3. odrzucenie spadku jest skuteczne dopiero z chwilą złożenia oświadczenia przez ostatniego transmitariusza.

Przedstawione stanowisko znajduje uzasadnienie w treści:
– art. 1017 KC, w którym wspomniano o jednym oświadczeniu spadkobierców transmitenta,
– art. 1014 § 3 KC, z którego wynika, że poza wypadkami przewidzianymi w art. 1014 § 1 i 2 KC transmitent nie mógłby spadku częściowo przyjąć, a częściowo odrzucić (zakres jego uprawnienia wiąże również transmitariuszy).

Stan prawny: 08.01.2026r.