Czy można uniknąć podatku od spadków i darowizn w przypadku darowizny dokonywanej na rzecz szwagra lub szwagierki? Czy przepisy prawa rodzinnego pozwalają na skorygowanie reguł prawa podatkowego? O jakich zasadach prawa cywilnego trzeba pamiętać? Czy darowizna z majątku wspólnego bez podatku jest w ogóle możliwa?
Spis treści
Czy darowizna podlega opodatkowaniu?
Tak. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z 28.07.1983r. o podatku od spadków i darowizn (dalej: ustawa) nabycie przez osoby fizyczne tytułem darowizny własności rzeczy znajdujących się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub praw majątkowych wykonywanych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej podlega podatkowi od spadków i darowizn (dalej: SD).
Wysokość podatku jest uzależniona od przynależności obdarowanego do grupy podatkowej. Zaliczenie do jednej z trzech grup podatkowych następuje według osobistego stosunku nabywcy do darczyńcy (w szczególności stopnia pokrewieństwa lub powinowactwa).
Czy wszyscy obdarowani mają obowiązek zapłacenia podatku od spadków i darowizn?
Nie. W ustawie wprowadzono zwolnienie podmiotowe od SD dla obdarowanych należących do tzw. grupy zerowej, czyli osób wymienionych w art. 4a ust. 1 ustawy: małżonek darczyńcy, jego zstępni, wstępni, pasierbowie, rodzeństwo, ojczym i macocha, przy czym:
- za rodziców w rozumieniu ustawy uważa się również przysposabiających, a za zstępnych także przysposobionych i ich zstępnych (art. 14 ust. 4 ustawy),
- za zstępnych w rozumieniu ustawy uważa się również osoby, które przebywają lub przebywały w rodzinie zastępczej, w rodzinnym domu dziecka, w placówce opiekuńczo-wychowawczej lub w regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej, o których mowa w ustawie z 09.06.2011r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, a za wstępnych także odpowiednio osoby tworzące rodzinę zastępczą, prowadzące rodzinny dom dziecka lub pracujące z dziećmi w placówce opiekuńczo-wychowawczej lub w regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej (art. 14 ust. 4a ustawy).
Czym jest majątek wspólny małżonków?
Majątek wspólny obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności majątkowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, przy czym wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) powstaje między małżonkami z mocy prawa z chwilą zawarcia małżeństwa – art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: KRO).
Z przytoczonego przepisu wynika zasada ogólna, że przedmioty majątkowe nabyte przez jednego lub dwoje małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej trafiają do majątku wspólnego, o ile co innego nie wynika z oświadczeń małżonków lub normy prawnej. Wyjątki od wspomnianej zasady wprowadza art. 33 KRO.
Małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć; umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa (art. 47 § 1 KRO).
Czy zwolnienie przysługuje w przypadku darowizny z majątku wspólnego darczyńców?
Tak, ale nie zawsze. Obojgu małżonkom przysługuje prawo do przedmiotu należącego do ich majątku wspólnego, np. prawo własności nieruchomości lub spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Mogą wspólnie rozporządzić tym prawem jako strona umowy darowizny. Dokonanie takiej czynności wiąże się z określonymi konsekwencjami podatkowymi:
- darowizna będzie całkowicie zwolniona od SD jedynie w sytuacji, gdy osoba obdarowana należy do grupy zerowej w odniesieniu do obojga darczyńców, czyli:
a) jest ich wspólnym zstępnym (dzieckiem, wnukiem, itd.),
b) jest dzieckiem jednego z nich i w związku z tym pasierbem drugiego, - darowizna będzie częściowo zwolniona od SD, jeżeli osoba obdarowana należy do grupy zerowej w odniesieniu tylko do jednego z darczyńców, np. brat jednego z małżonków jest powinowatym drugiego, nienależącym do jego grupy zerowej.
Przykład 1
Do majątku wspólnego małżonków A (żona) i B (mąż) należy nieruchomość. A ma brata – C. Jeżeli A i B wspólnie darują nieruchomość C, SD należy uiścić od połowy wartości nieruchomości, przypadającej na darowiznę między B i C.
Czy można uniknąć podatku, jeżeli obdarowany korzysta jedynie z częściowego zwolnienia podatkowego?
Tak, pozwala na to art. 37 § 1 KRO. Art. 36 § 2 KRO wprowadza zasadę, że każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym. Jednym z wyjątków od wspomnianej zasady jest wymóg uzyskania zgody drugiego małżonka do dokonania darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych (art. 37 § 1 pkt 4 KRO). Ważność umowy, która została zawarta przez jednego z małżonków bez wymaganej zgody drugiego, zależy od potwierdzenia umowy przez drugiego małżonka (art. 37 § 2 KRO). Z powołanych przepisów wynika, że osoba B z Przykładu 1 nie musi być stroną umowy darowizny, ponieważ wystarczy, że wyrazi zgodę na darowiznę nieruchomości z majątku wspólnego, dokonaną przez A na rzecz C.
Ze względu na to, że A i C są rodzeństwem, darowizna będzie całkowicie zwolniona od SD na podstawie art. 4a ust. 1 ustawy. Zgoda B jest neutralna podatkowo i nie powoduje, że B stanie się stroną umowy zawartej między A i C, ponieważ jest traktowana jako oświadczenie woli osoby trzeciej w rozumieniu art. 63 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej: KC). Powyższe stanowisko jest konsekwentnie prezentowane przez organy podatkowe (np. w interpretacjach indywidualnych Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 04.09.2025r., 0111-KDIB2-3.4015.233.2025.1.BZ, z 11.12.2025r., 0111-KDIB2-3.4015.383.2025.1.JS).
Przykład 2
Do majątku wspólnego małżonków A (żona) i B (mąż) należy nieruchomość. A ma brata – C. A daruje nieruchomość C, natomiast B wyraża na to zgodę w trybie art. 37 § 1 pkt 4 KRO. Darowizna będzie całkowicie zwolniona od SD.
Kiedy należy wyrazić zgodę na dokonanie darowizny przez małżonka?
W dowolnym czasie: wcześniej lub później, a także jednocześnie z zawarciem umowy darowizny. Zgoda wyrażona po umowie ma moc wsteczną od daty dokonania czynności prawnej przez darczyńcę i obdarowanego (art. 63 § 1 KC). Dominuje pogląd, że można ją wyrazić również po ustaniu wspólności majątkowej, np. po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego. Darowizna dokonana przez jednego małżonka bez wymaganej zgody nie jest nieważna, ale pozostaje w stanie bezskuteczności zawieszonej, do chwili wyrażenia (lub odmowy) zgody przez drugiego małżonka. Umowa wiąże strony i nie można się z niej wycofać. Druga strona może jednak wyznaczyć małżonkowi, którego zgoda jest wymagana, odpowiedni termin do potwierdzenia umowy; staje się wolna po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu (art. 37 § 3 KRO).
W jakiej formie należy wyrazić zgodę?
W takiej samej formie jak forma szczególna zastrzeżona do ważności umowy darowizny (art. 63 § 2 KC). Tym samym w przypadku darowizny nieruchomości konieczne jest wyrażenie zgody w formie aktu notarialnego (art. 158 KC). Skutkiem niezachowania wymaganej formy jest nieważność oświadczenia (art. 73 § 2 KC).
O czym jeszcze warto pamiętać?
Powyższe uwagi dotyczą wszelkich darowizn, niezależnie od ich przedmiotu. Do skorzystania ze zwolnienia konieczne jest jeszcze złożenie deklaracji podatkowej w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego (art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy). Nie dotyczy to sytuacji, gdy umowę darowizny zawarto w formie aktu notarialnego – wtedy deklarację złoży notariusz.
Dodatkowe wymogi obowiązują w przypadku darowizny środków pieniężnych, o czym pisałem w innym artykule.
Stan prawny: 29.12.2025r.
